Görme, duyma, dokunma, işitme ve tatma olarak sıralanan beş temel duyumuz dünyayı algılamamıza ve çeşitli uyaranlara yanıt verebilmemize olanak tanır. Peki, gözlerimiz kapalıyken, kulaklarımız tıkalıyken ve hiçbir şeye dokunmuyorken ellerimizin hangi konumda olduğunu nasıl biliyoruz? Bir an için hayal et: Beş temel duyunun hiçbirini kullanmadan duruyorsun. Ellerinin, kollarının ya da ayaklarının nerede ve nasıl konumlandığı konusunda aklın karışır mıydı? Hayır, temel duyularını kullanmadan da vücudunun her bir bölümünün nerede olduğunu bilirdin. Bu bilincin sırrı ise propriyosepsiyon olarak tanımlanan kavramda saklı. 

Propriyosepsiyon Nedir?

Propriyosepsiyon, en genel tanımıyla, vücut bölümlerinin hangi konumda olduğu hakkında bilinçli ve bilinç dışı şekilde haberdar olma becerisi veya yeteneği olarak tanımlanabilir. Bu kavram, eklem hareket ve eklem pozisyon duyularını da bünyesinde barındırır. Vücutta bulunan duyusal sinir uçları, beyne vücudun tüm bölümlerinin konumu hakkında sinyaller gönderir. Zaten eklemlerinin pozisyonlarını ve onları saran kaslardaki gerilim düzeyini bildirme görevi de sinir uçlarına aittir. Başka bir deyişle sinirler kas ile eklemlerin pozisyonu hakkında beyne sürekli olarak bilgi gönderen bir iletişim sistemi kurar. 

Propriyoseptif sistem çerçevesinde çalışan reseptörler, kasların ve eklemlerin durumunu omurilik aracılığıyla beyne iletir. Kasta gerilme olması halinde beyin kasa gevşeme sinyali gönderir. Ancak tüm bunlar olurken sen bilinçli olarak hiçbir şey yapmaz, bu sistemin çalışması için ekstra çaba harcamak durumunda kalmazsın.

Propriyosepsiyon Ne İşe Yarar?

Propriyosepiyon sayesinde uzayın neresinde olduğunu bilebilir, olağan hareketlerini bilinç dışı şekilde sürdürebilirsin. Örneğin, yürümek için bacaklarına bakmak zorunda kalmaz, gözlerin kapalıyken kolun başının üstüne doğru kaldırılırsa bunu doğrudan anlayabilirsin. Engebeli bir arazide yürürken birden düz bir zemine geçtiğinde bu yeni ortamda nasıl yürümen gerektiğini düşünmek için vakit kaybetmez, farkında olmadan yüzeydeki değişime ayak uydurarak yürümeye başlarsın. 

propriyosepsiyon

İçeceğinden bir yudum almak istediğinde ağzının nerede olduğunu da düşünmen gerekmez. Tuttuğun bardağa bakmak zorunda kalmadan içeceğini yudumlayabilirsin. Pencereyi açmak için ayağa kalktığında kolunu ve elini ne zaman hareket ettireceğini, pencereye ne kadar kuvvet uygulaman gerektiğini düşünmezsin. Bu örnekler gündelik hayatın her anına yayılacak şekilde çoğaltılabilir. Ayrıca çeşitli spor branşlarında ve yeni beceriler öğrenmemizi gerektiren eylemlerde de propriyoseptif sisteme ihtiyaç duyarız. Örneğin, ilk kez klavye kullanan bir kişi tuşlara bakmadan yazı yazamaz. Ancak uygun propriyoseptif girdiler beyin tarafından işlendikten sonra, ekrandan gözünü ayırmadan yazmaya başlayabilir. 

Propriyosepsiyon Bozulursa Ne Olur?

Propriyoseptif sistem çeşitli nedenlere bağlı olarak olumsuz etkilenebilir. Yaş ilerlemesinden kaynaklı olarak sinirlerde ya da kaslarda oluşan değişimler, bazı yaralanmalar, travmalar veya ameliyatlar propriyosepsiyonun bozulmasına yol açabilir. Söz konusu bozukluğun tespit edilebilmesi için uzman hekimler tarafından uygulanan test ve klinik muayene bulgularının değerlendirilmesi gerekir.

Propriyosepsiyon bozulmasının etkileri kişiden kişiye farklılık gösterebilir. Ameliyat ya da travma sonrasında propriyoseptif sistemde yaşanan hafif zayıflıklar kimi zaman kişi tarafından fark edilmeyebilir. Ancak ciddi vakalarda farklı zeminler üzerinde yürürken denge kaybı hissinin yaşanması ya da hassas motor becerileri gerektiren eylemlerde zorluk çekilmesi gibi semptomlar gözlemlenebilir. Propriyoseptif sistemi hasar gören kişiler tek ayak üstünde durmakta, düz bir çizgide yürümekte, eğilirken dengelerini korumakta ya da kas gücü seviyelerini kontrol etmekte güçlük çekebilir. 

Propriyosepsiyon Nasıl Geliştirilir?

Propriyosepsiyon, çeşitli aktiviteler ve görevlerden oluşan rehabilitasyon ve fizyoterapi tedavileri eşliğinde geliştirilebilir. Klinisyenler hastalara farklı uyaranları tespit ve ayırt etmelerini sağlayan uygulamalar yaptırabilir. Ayrıca yine rehabilitasyon tedavileri kapsamında, hastalara denge ve çift görev eğitimleri verilebilir. Hareketli zemin ve vibrasyon çalışmaları ya da pliometrik egzersizler, aktif eylem pozisyonunu artırarak propriyosepsiyonun gelişmesine yardımcı olabilir. Elbette söz konusu süreçlerin tümü hekimler tarafından ve kişiye özel şekilde planlanmalıdır. 

Postür bozuklukları için en etkili 5 egzersizi ele aldığımız yazımız için hemen buraya tıkla!

Sağlıkla ve sporla kal!